2.6. CMS Drupal арқылы құрылған сайтты сүйемелдеу

Қажетті құралдар:

• Дайын Drupal сайттың файлдары (.zip күйінде)
• Дерекқордың SQL-дампы (мыс: drupal.sql)
• Хостинг (мысалы: CPanel бар хостинг)
• FTP клиент (мыс: FileZilla) немесе File Manager
• Домен аты

---

1. Файлдарды хостингке жүктеу

Вариант 1: CPanel арқылы

1. CPanel → File Manager → public_html ішіне кіріңіз
2. Upload батырмасымен drupal_site.zip архивін жүктеңіз
3. Архивті таңдап → Extract батырмасын басыңыз

Вариант 2: FTP арқылы (FileZilla)

1. FTP деректеріңізді енгізіңіз (host, username, password)
2. public_html ішіне кіріңіз
3. Сайттың барлық файлдарын жіберіңіз

Drupal файлы ішінде index.php, core/, modules/, sites/ сияқты папкалар болуы керек.

---

2. SQL дерекқорын импорттау

Қадамдар:

1. CPanel → MySQL Databases:
   • Жаңа дерекқор жасаңыз (мыс: drupal_db)
   • Жаңа пайдаланушы жасаңыз (мыс: drupal_user)
   • Құпиясөз қойыңыз және барлық құқықтарды беріңіз
2. CPanel → phpMyAdmin:
   • Жаңа базаға кіріңіз
   • Import қойындысын басыңыз
   • SQL файлын таңдаңыз (drupal.sql)
   • Go батырмасын басыңыз

---

3. Конфигурацияны өзгерту

Drupal 8 және одан кейінгі нұсқаларда басты конфигурация файлы:

/sites/default/settings.php

Қадамдар:

1. Файлдың жазуға рұқсатын уақытша 644 → 755/777 етіп қойыңыз (кейін қайтару керек)
2. Төмендегі дерекқор параметрлерін табыңыз:

$databases['default']['default'] = array (
  'database' => 'drupal_db',
  'username' => 'drupal_user',
  'password' => 'your_password',
  'host' => 'localhost',
  'driver' => 'mysql',
  'prefix' => '',
);

3. Өз деректеріңізге сай өзгертіңіз
4. settings.php файлының рұқсатын қайтадан 644 етіп өзгертіңіз
5. /sites/default/ ішіндегі default.settings.php → settings.php деп аталғанына көз жеткізіңіз

---

4. Қаласаңыз – файлдар каталогын тексеріңіз

Drupal sites/default/files/ ішіндегі файлдарды (медиа, суреттер) жүктеуді ұмытпаңыз!
Бұл папка кейде .gitignore арқылы архивке кірмей қалуы мүмкін.

---

5. Домен және сайтты тексеру

1. Домен дұрыс бағытталғанын тексеріңіз (DNS жазбалар)
2. Браузерден сайтыңызды ашыңыз: arduinoКопироватьРедактироватьhttps://example.kz
3. Егер бәрі дұрыс болса, сайт ашылады
4. Егер бет ақ болса немесе қате шықса:
   • .htaccess файлын тексеріңіз
   • PHP нұсқасы Drupal нұсқасына сай екеніне көз жеткізіңіз (мысалы: Drupal 10 үшін — PHP 8.1)

---

6. Қосымша баптаулар

Кэш тазалау:

/admin/config/development/performance

→ «Clear all caches»

Админге кіру:

https://example.kz/user/login

Егер пароль есіңізде болмаса:

drush user:password admin "ЖаңаҚұпияСөз"

немесе SQL арқылы ауыстырыңыз.

---

Қорытынды тексеріс:

Қадам	Статус
Файлдар жүктелді
SQL база импортталды
settings.php бапталды
Домен арқылы сайт ашылады

---

Практикалық тапсырма

Тапсырма:

• Доменге кіріп сайтты ашыңыз
• /user/login арқылы админ-панельге кіріңіз
• Кэшті тазалап, бір контентті жаңартып көріңіз

---

7. Drupal құрылымы

Drupal – модульдік CMS.
Негізгі элементтері:

• Нод (Node) – контент (бет, мақала, жаңалық)
• Блок (Block) – беттерде көрсетілетін модуль немесе виджет
• Виджет (View) – контентті шығару логикасы
• Таксономия – категориялар мен тегтер
• Модульдер – жаңа функциялар қосады
• Тақырып (Theme) – сайт дизайны

---

8. Админ-панельге кіру

Сілтеме:

https://сіздіңсайтыңыз.kz/user/login

Пайдаланушы мен құпиясөз арқылы кіріңіз.
Кіргеннен кейін, жоғарғы басқару панелі арқылы бөлімдерге өтіңіз.

---

9. Контентті басқару

Жаңа бет немесе мақала қосу:

1. Бас мәзір → Content → Add content
2. Page немесе Article таңдаңыз
3. Title, Body және қажет болса сурет енгізіңіз
4. «Published» күйін тексеріп, Save басыңыз

Бар контентті өңдеу:

1. Content бөліміне өтіңіз
2. Қажетті элементті тауып, Edit басыңыз
3. Өзгеріс жасап, Save сақтаңыз

---

10. Модульдер мен блоктар

Модуль қосу/өшіру:

1. Extend бөліміне кіріңіз
2. Қолданыстағы модульдердің тізімін көресіз
3. Қажет модульді белгілеп, Install басыңыз

Ескерту: Модуль орнату үшін Update manager модулі белсенді болуы керек

Жаңа модуль жүктеу:

1. Extend → Install new module
2. .zip файл немесе URL енгізіңіз
3. Орнатқан соң белсенді етіңіз

Блокпен жұмыс:

1. Structure → Block layout
2. Керек орынға блок орналастырыңыз
3. Бар блокты өңдеңіз немесе жаңа қосыңыз

---

11. Жиі кездесетін ақаулар мен шешімдер

Ақау	Себебі	Шешімі
Ақ бет	PHP қатесі немесе mod_rewrite жоқ	Хостинг логтарын тексеру, .htaccess дұрыстығын тексеру
Контент шықпайды	View дұрыс бапталмаған	Structure → Views ішінен тексеру
Формат бұзылған	Кэш жиналып қалған	Configuration → Performance → Clear cache

---

12. Қолданушылармен жұмыс

1. People → Add user
2. Қолданушы аты, пошта, рөл (admin, editor) тағайындаңыз
3. Құпия сөз орнатыңыз
4. Save

---

Практикалық тапсырма

Тапсырма:

• Бір жаңа бет немесе мақала қосыңыз
• Басты бетке жаңа блок қосыңыз (мысалы: «Біз туралы»)
• Кэшті тазалап, өзгерісті тексеріңіз

---

Қорытынды

Не үйрендік?
Drupal-дың негізгі құрылымын
Контентті қосу мен өңдеуді
Модуль мен блокты басқаруды
Қарапайым ақауларды түзетуді